ONM-ABO Guraandhala 11, 2024
Ministeerri Dhimma Alaa Somaaliyaa ibsa jechoota ciccimoon har’a Guraandhala 11, 2024 baaseen, waliigalteen Itoophiyaa fi bulchiinsa naannoo Somaaliland gidduutti guyyaa waggaa haaraa mallattaa’e ifatti balaaleffateera. Waliigaltee kana ”abbaa biyyummaa, tokkummaa fi qulqullummaa naannoo Somaaliyaa ifatti sarbuu” jechuun ibsi gaazexeessummaa ministeerichaa baaseen, Somaaliyaan waan akka weerara Itoophiyaatti fudhattu irratti ejjennoo cimaa qabaachuu ishee cimsee ibseera.
Waliigaltee falmisiisaa bal’inaan uummataaf hin ibsamne kun, Itoophiyaan qarqara galaanaa Somaaleelaandiitti buufata waraana galaanaa akka misoomsitu kan hayyamu ta’uun gabaafameera. Tarkaanfiin kun guutuu naannichaa keessatti falmii kaasuun naannolee addunyaa irratti rakkoo guddaa qaban keessaatti tasgabbiin akka hin uumamne taasiseera.
Akka heeraa fi seera biyyoolessaa Somaaliyaatti, Somaalland dabalatee bulchiinsi naannoo biyyattii keessa jiru kamiyyuu of danda’ee saboota alaa waliin waliigaltee seenuuf aangoo hin qabu. Akka kanaan mootummaan Somaaliyaa Waliigaltee kana kan fudhatama hin qabne jechuun labsuun, abbaa biyyummaa isaa kabachiisuuf qophii ta’uu isaa kan ibsee ture yoo ta’u, waldhabdee seenaa durii kakaasuu dhageessisuu fi waldhabdee Somaaliyaa fi Itoophiyaa gidduutti gadi fagoo ture deebisee cimsee jira.
Somaaliyaandi erga bara 1991 Somaaliyaa irraa adda baatee walabummaa barbaadaa turte, beekamtii idil-addunyaa dhabuun ishee waliin walqabatee, haala kana irratti walxaxiinsa dabaleera. Somaalilaand waliigaltee Itoophiyaa waliin taasifte hiree murteeffannaa ishee seera qabeessa taasisuuf tarkaanfii akka ta’etti ilaalti.
Itoophiyaan walii galtee kanaaf kaka’umsi ishee rakkina lafaan marfamte keessa jirtu irraa kan maddeedha yoo jettu, daldala ishee %90 ol biyya ollaa Jibuutii irratti hirkattee jirti.
Ministirri Muummee Itiyoophiyaa Abiy Ahimad walii galteen kun naannicha akka waliigalaatti fayyadamoo taasisuuf kan kaayyeffate ta’uu ibsuun, abbaa biyyummaa Somaaliyaa miidhuuf yaada akka hin qabne haalee ture.
Ministeerri Dhimma Alaa Somaaliyaa gochi Itoophiyaa kun ”seera idil-addunyaa cabsuun balaa qabu” fi seera tumsaa biyyoota ollaa gidduu jiru arrabsuu jechuun daran qeeqa. Ibsi ministeerichaa kun waliigalteen kun gaanfa Afrikaa irratti dhiibbaa tasgabbii dhabsiisuu danda’u kan ibsuudha.
Ibsi gaazexeessummaa kun Itoophiyaan Somaalilaandii waliin walitti dhufeenya qabaachuu ishee yaaddoo bal’aa nageenya naannoo fi Somaaliyaan dhiheenya kana gara haaromsa siyaasaa fi dinagdeetti tarkaanfii fudhatte waliin kan wal qabsiisuun tarkaanfii Itoophiyaa fi Soomaalilaand fudhatan morma.
“Soomaaliyaan waliigalteen seeraan alaa kun adeemsa keenya jijjiirama dhiheenya kana arganne, kan hawaasa addunyaa biratti beekamtii argatee fi harki rukutameef, xiqqeessuuf kan qophaa’e ta’uu amanti.
Adeemsi liqaa hir’isuu milkaa’inaan xumuramuu, uggura meeshaa waraanaa UN waggoota 30f ture kaafamuu fi gara Hawaasa Baha Afrikaa (EAC), garee naannoo socho’aa ta’etti ol bahuun bu’aa ba’ii Somaaliyaa bara 2023 galmeessite keessaa muraasa.”
Kana malees, Somaaliyaan garee shororkeessummaa Al-Shabaab dammaqinaan ittisaa kan turte yoo ta’u, naannoowwan gurguddoo yeroo tokko to’annoo garee kanaa jala turan deebifachaa jirti. Mootummaan Somaaliyaa Waliigaltee kanaan Al-Shabaab carraa haaraa haala jijjiirama siyaasaa kana faayidaa isaaniif akka fayyadamaniif kennuu danda’a jedhee sodaa qaba.
Taateewwan kanaaf deebii kennuudhaan Somaaliyaan Gamtaan Afrikaa fi Mootummootni Gamtoomanii waliigaltee kana akka balaaleffatanii fi Somaaliyaan abbaa biyyummaa fi qulqullina naannoo ishee eeguuf akka deggaran gaafataniiru. Ameerikaa, Gamtaa Awurooppaa fi miseensonni Gamtaa Afrikaa adda addaa dabalatee hawaasni addunyaa waldhabdeen hammaataa dhufe irratti yaaddoo qaban ibsuun, marii fi kabaja naannoo Somaaliyaa akka kabajamu gaafataniiru.
Liigiin Arabaa fi humnoonni naannoo Somaaliyaaf deggarsa qaban irra deebi’anii mirkaneessanii, falmii gaanfa Afrikaa daran tasgabbii dhabsiisuu danda’u keessatti dhiibbaan alaa uumuu akka danda’u ibsuu gabaasni miidiyaalee fi Ministeera Haaja Alaa Soomaaliyaa irraa arganne ni addeessa.
