ONM-ABO Guraandhala 23, 2024
Koreen dhoksaa qondaaltota olaanoo naannoo Itooophiyaa keessoo guddoo fi baay’ina uummataan guutame Oromiyaa keessatti fincila sirnicha irratti geggeeffamaa jiru dhaamsuuf ajjeechaa fi hidhaa seeraan alaa ajajuu isaa qorannoon Rooyitars ifoomseera.
Rooyitars qondaaltota federaalaa fi naannoo, abbootii murtii, abbootii seeraa fi miidhamtoota miidhaan aangawoota kanaan irra gahe 30 oliif gaaffii fi deebii taasiseera.
Ejensichi ragaalee qaamolee siyaasaa fi haqaa naannootiin wixinamanis gamaaggameera. Af-gaaffii fi ragaaleen kunneen yeroo jalqabaaf hojii Koree Nageenyaa – kan erga Muummichi ministeeraa Abiy Ahimed bara 2018 gara aangootti dhufanii ji’oota keessa socho’uu eegalee dha jedha.
Kanaan dura koreen kun jiraachuun isaa hin gabaafamne jedha Rooyitars.
Ajjeechaa koree hundeeffameen raawwatame keessaa bara 2021 Oromiyaa keessatti abbootii gadaa Karrayyuu 14 irratti raawwatame kan kanaan dura mootummaan qabsaa’ota Waraana Bilisummaa Oromoo ittiin komachaa ture ta’uu himan.
Rooyitars argannoo isaa itti gaafatamaa Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa (EHRC) mootummaan muudame, Daani’eel Baqqaleef dhiyeesseera. Daani’eel gaaffii fi deebii taasisaniin Koreen Nageenyaa jiraachuu mirkaneessaniiru. Kaayyoon isaa qormaata nageenyaa Oromiyaa keessatti guddachaa dhufe furuuf ta’us “dhiittaan mirga namoomaa bal’inaan raawwatamuun sirna haqaa keessa seenuudhaan hojii kaayyoo isaa irra darbee” raawwachaa jira jedheera.
“Dhimmoota dachaa ajjeechaa abbaa seerummaatiin ala raawwataman, hidhaa fedhii malee, dararaa fi saamicha galmeessineerra,” jedhe obbo Daani’eel, taateewwan kana bal’inaan adda baasee osoo hin ibsine.
Mootummaan federaalaa Itoophiyaa, waajjirri Ministira Muummee Abiy fi mootummaan naannoo Oromiyaa gaaffilee bal’aa barreeffama kanaaf deebii hin kennine. Guraandhala 6 paarlaamaa irratti “Toora dimokiraasiitiin waan yaadnuuf, nama tokkollee ajjeesuu dhiisii hidhuun illee nutti ulfaata” jechuun kijibuu isaa Rooyitars eerera.
Jeequmsi Oromiyaa, qe’ee magaalaa guddoo Itoophiyaa Finfinnee keessatti uumame, saba Gaanfa Afrikaa, saboota naannichaa keessatti tasgabbii dhabuun itti fufee akka jiru yaadachiisa.
Itoophiyaan walitti bu’iinsaan madaa’aa jirti. Lolli biyya keessaa waggoota lamaaf naannoo kaabaa Tigraay keessatti hanga walii galteen nagaa Sadaasa bara 2022 raawwatamutti namoota kuma dhibbaan lakkaa’aman galaafate.Waraanni baatii Adoolessa darbe naannoo kaabaa kan biraa Amaaraa keessatti waraana Itoophiyaa fi milishoota naannoo gidduutti uumamees yaaddoo ta’uu kaasuun, achitti mootummaan federaalaa labsii yeroo muddamaa kaa’ee jiraachuu ibseera.
Mootummaan federaalaa fi finciltoonni Waraana Bilisummaa Oromoo jalqaba bara 2023 yeroo jalqabaaf marii nagaa erga geggeessanii boodas jeequmsi Oromiyaa keessatti itti fufee jira.
Akka qondaaltonni Itoophiyaa ammaa fi duraanii jedhanitti, Koreen Nageenyaa waajjiraalee naannoo Oromiyaa Paartii Badhaadhina Abiy keessatti kan walga’u yoo ta’u, hoogganaa hojii Abiy duraanii, pirezidaantii naannoo Oromiyaa, Shimelis Abdisaan kan hoogganamudha. Shimelis fi miseensonni koree biroo saba Oromooti.
Hogganaan Paartii Badhaadhinaa Oromiyaa kan ta’e Fiqaaduu Tasammaa koree kana keessa kan jiru yoo ta’u, itti gaafatamaa nageenyaa Oromiyaa kan ta’an Araarsaa Mardasaa fi qondaaltota siyaasaa fi tikaa biyya keessaa walakkaa kudhan ta’an akkasumas koree kana keessa kan jiran ta’uu maddeen kunneen gabaasan. Namoota kana keessaa tokkollee gaaffii Rooyitars irraa dhiyaateef deebii hin kennine.
Gabaasni EHRC ykn Koomishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa akka jedhutti koreen kun – afaan hojii Itoophiyaa, Amaariffaan ‘Yedehinineti Komītē’ jedhamuun kan beekamu – sirni haqaa daandii isaa akka fudhatu hayyamuu mannaa namoota garee hidhatee wajjin hidhata qaban jedhaman qoratee mana hidhaatti guureera.
