ONM-ABO Amajjii 13, 2024
Lai Ching-te Beejiingiin tuffatamus, waggaa darbe nagaa eeguu akka danda’u filattota amansiisuudhaan dabarseera. Dandeettiin inni waldhabdee ofirraa ittisuu yeroo Paartiin isaanii Dimookiraatawaa Tarkaanfataa injifannoo pirezidaantummaa yeroo sadaffaaf walitti aansuun galmeesse kanatti ni qoratama.
Lai hojii ulfaataatu fuuldura isaa jira. Doktarri tiruu duraanii ganna 64 kun walakkeessa bara 1990moota keessa waldhabdeen waraanaa Beejiing waliin erga ka’ee booda gara siyaasaatti kan seene yoo ta’u, hariiroo micciiramaa odola isaanii Waashingitan fi Beejiing waliin qabdu madaaluuf itti gaafatamummaa qaba.
Qormaanni sun kan dhufe yeroo Taayiwaaniin waldhabdee haaraan mudatutti. Pirezidaantiin Chaayinaa Shiin Jinping odola ofiin of bulchitu kan Paartiin Koominiistii biyya bulchaa jiru kan kiyya jedhu irratti dhiibbaa guddaa taasisaa jiruu dha.
Sun ammoo addunyaaf balaadha. Taayiwaan wiirtuu dhiyeessii semiikondaaktarii addunyaa keessaati, jechuunis waldhabdeen kamiyyuu dinagdee idil-addunyaa irratti balaa doolaara tiriliyoona 10 fida jechuudha.
Lai balaa jiru sammuutti qaba. Yeroo duula safarame isaa keessatti himannaa durii “hojjetaa walabummaaf hojiirra ooluu danda’u” jedhu duubatti deebi’e — labsii kun Beejiing aarse. Ejjennoo inni amma ibse Taayiwaan duruu mootummaa qabatamaa ta’uu isheeti, kanaaf walabummaa ishee labsuun ishee hin barbaachisu.
Haasaa ayyaanaa Sanbat galgala Taipei keessatti taasisaniin, Lai US waliin hariiroo cimaa akka qabaatan kan agarsiisan yoo ta’u, nagaa Taiwan Strait gamatti eeguuf waadaa galaniiru.
“Washington nama injifate waliin hojjechuu danda’uu barbaaddi,” jedhan Jeenifer Welch, xiinxalaan olaanaa ji’oo-dinagdee Bloomberg Economics, kan kanaan dura Mana Maree Nageenya Biyyaalessaa Ameerikaa keessatti daayreektarummaa Chaayinaa fi Taayiwaan ta’uun tajaajilaa turte.
Itti dabaluudhaanis, “Ittisa Taayiwaan irratti invastimantii gochuu isaanii itti fufuu fi jijjiirama gama tokkoon haala qaxxaamuraa irratti akka hin hordofne barbaada,” jechuun dabalteetti. “Laayi saanduqa sadan hunda ni sakatta’a.”
Chaayinaan Laayiin amantaa dhabuu gadi fagoodhaan waan ilaaltuuf “dhiphinni hamma tokko uumamuu hin oolu,” jette. Laayiin yeroo duula filannoo isaaniitti filattootni “kaadhimamaa Chaayinaa kan hin jaallatamne” akka deeggaran gaafataniiru, erga Beejiing doktora Harvard keessatti barate kana “fottaqaa” jettee moggaaftee booda.
Jalqaba hojii siyaasaa isaa keessatti, Laayiin indaastirii oomisha chiipsii teknooloojii olaanaa Taayiwaan babal’isuu keessatti gahee olaanaa kan taphate yoo ta’u, kunis odola kana badhaadhina akka qabaattuu fi sadarkaa addunyaatti akka ol kaaftu gargaareera. Kantiibaa magaalaa kibbaa Taayinaan ta’ee yeroo tajaajilaa ture, injifannoowwan gurguddoo inni argate keessaa tokko warshaa haaraa Taayiwaan Semiconductor Manufacturing Co. paarkii saayinsii naannoo sanaa keessatti argamu argachuu ture.
Itti aanaan pirezidaantii aangoo gadhiisan kun damee seera baastuu dabalatee mootummaa naannoo fi giddugaleessaa keessatti gahee kan qaban yoo ta’u, Laayiin dubbii lallaafaa fi amala lallaafaa ta’us ejjennoo cimaa qabaachuu akka danda’u agarsiiseera.
Bara 2005tti paartiin mormituu baajata bittaa meeshaa waraanaa irra deddeebiin erga ugguree booda miseensa mana maree seera baastuu Kuomintang waliin waldhabdee keessa galee ture. Viidiyoon tokko akka agarsiisutti miseensi mana maree kana irratti dhaadachaa akkas jedhee : “Biyyattiin isin jalaa diigamaa jirti” Baajata doolaara biiliyoona 15 ol ta’e keessaa muraasni xiqqaan qofti waggoota battaluma sanatti ragga’e.
Taatee biraa amala isaa kan hidhii jabaa tokko tokko mata jabeessa jechuu danda’u calaqqisiisu filannoo darbe irratti yeroo inni Pirezidaantii Tsai Ing-wen tikkeettii pirezidaantummaaf morme ture, tarkaanfii ajaa’ibaa hogganaa aangoo irra jiru irratti fudhatame kan taajjabdootni hedduun akka nama hin bitamneetti ilaalan.
“Yeroo sanatti wanti isa yaaddesse DPPn filannoo pirezidaantii bara 2020 mo’amuu fi dhiisuu isaa ture,” jedhan Chen Jyh-hong, waggoota kurnan sadii dura yeroo hospitaala Tainan keessatti hojjetan Lai barsiisaa turan. Tsai lafa sigigachuun injifate.
Laayi waltajjii addunyaa irratti hojii dippilomaasii waan jalqabuuf, waldhabdee fi qormaanni ajaa’ibaa waan darbe ta’uu hin oolu. Jalqaba jireenya isaa cimaa ta’e yoo ilaalle, hojiin sun caalaatti nama dinqisiisa.
Laayiin bara 1959 maatii albuuda dhagaa boba’aa qarqara galaanaa kaaba Taayiwaanitti argamu keessaa dhalate.
Haati isaa ijoollee jaha kophaa ishee guddiftus, Laayi manneen barnootaa olaanoo baratee dhuma irratti doktora ta’ee abjuu haadha isaa galmaan ga’e.
Yeroo inni hojii siyaasaaf dalagaa isaa gadhiisu haati isaa ni mufatte.
Laayiin bara darbe Bloomberg News’tti akka himetti, ”Haati koo hin feene. “Garuu na jaallatti, ummanni waan ati hojjettu yoo deggare, sana booda itti fufi naan jette.” jechuun Pirezidaantii Taayiwaan har’a filame irratti Bloomberg akkasiin balballoomse.
