Itoophiyaa keessatti adeemsa ce’umsaa hunda hammatus gaafatan
Finfinnee, Onkoloolessa 19, 2026: Hayyoonni Oromoo fi namoonni hawaasa biratti beekamoo ta’an, hirmaannaa Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO) tumsa mormitootaa haaraa sochii Faannoo Amaaraa of keessatti hammate keessatti taasise deeggaraniiru. Tumsi kun rakkoo siyaasaa Itoophiyaa hammaachaa jiru furuuf carraa uumuu danda’a jechuun, mirgootaa fi fedhii siyaasaa hawaasa hundaa eeguuf ce’umsi siyaasaa hunda hirmaachisu akka gaggeeffamu gaafatan.
Ibsi hayyoonni kun Sanbata, Onkololeessa 17, mata-duree “Ibsa hayyoota Oromoo rakkoo siyaasaa Itiyoophiyaa fi barbaachisummaa ce’umsa hundaa’e ilaalchisee” jedhuun baasan, hundeeffama gamtaa humnoota uummata Itoophiyaaf dandamannaa (Ethiopian Peoples’ Forces Coalition for Survival), kan Alliance for Survival jedhamee beekamu, fi hirmaannaa WBO gamticha keessatti taasise “tarkaanfii jalqabaa murteessaa rakkoo yeroo dheeraaf ture keessaa baasuuf” jechuun ibseera.
Ibsi kun kan ba’e yeroo WBO’n gareewwan seenaa, komii, kaayyoo siyaasaa fi fedhii biyyaalessaa isaanii kan Oromoo irraa garaagarummaa guddaa qaban waliin hiriiruu irratti mariin hawaasa siyaasaa Oromoo keessatti bal’achaa jirutti. Namoonni tokko tokko tumsi kun “faayidaa Oromoo eeguu danda’aa?” jechuun gaaffii kaasu, kaan tumsa kana mootummaa muummee ministiraa Oromoo ta’een durfamu irratti kan xiyyeeffate “tumsa waraanaa kaabaa” jedhanii ibsu.
Deeggartoonni tumsa kanaa garuu, walitti bu’iinsa Itoophiyaa keessatti walitti hidhata qaban fi komiiwwan siyaasaa furmaata argachuu dhaban furuuf, humnoonni mormitootaa yeroo dheeraaf adda addaan socho’aa turan waliin hojjechuun barbaachisaa ta’uu himu.
Ibsi hayyoota Oromoo kun ilaalcha sadaffaa kana deeggaruun, yeroo biyyattiin rakkoo tasgabbii fi mirgoota uummattootaa balaaf saaxiluu danda’u keessa jirtutti, walitti bu’iinsa seenaa irraa madde qofti tumsa siyaasaa gufachiisuu akka hin qabne ibseera. Haa ta’u malee, mootummaa ammaa aangoo irraa kaasuun qofti dimokiraasii, nagaa fi haqa akka hin mirkaneessine akeekkachiiseera.
“Sirna siyaasaa jiru laaffisuu ykn aangoo irraa kaasuun qofti dimokiraasii, nagaa ykn haqa ofumaan hin fidu,” jedhan mallatteessitoonni ibsichaa. Tumsi haaraan kunii fi qaamoleen siyaasaa biroon adeemsa ce’umsaa amanamoo, hunda hirmaachisu ijaaruu qabu jechuunis gaafataniiru.
Gamtaa haaraa fi qoodinsa siyaasaa mormitootaa
Tumsi Alliance for Survival jedhamu Fulbaana 20, 2026 ifatti beeksifame. Gamtaan kun gareewwan mormitootaa fi hidhattootaa torba walitti kan fide yoo ta’u, Isaanis: Sochii Biyyoolessaa Faannoo Amaaraa AFNM, Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO), Adda Bilisummaa Ummata Tigraayi (TPLF), Adda Bilisummaa Biyyaalessaa Ogaadeen (ONLF), Adda Warraaqsa Tokkummaa Biyyaalessaa Afaar, Sochii Bilisummaa Uummata Beeniqangul, fi Sochii Dimokiraatawaa Uummata Guumuuz fa’aadha.
Gareewwan gamticha hundeessan, nageenyi biyyattii guutuu keessatti dhabamuu, walitti bu’iinsa hidhannoo, buqqa’iinsi, hiyyummaan fi sarbamni mirga namoomaa hammaachuu eeruun, mootummaa Ministira Muummee Abiyyi Ahimed humnaan aangoo irraa kaasanii mootummaa ce’umsaa dhaabuuf kaayyoo qabaachuu beeksisaniiru.
Gamtaan kun gareewwan kaayyoo siyaasaa fi bu’uura hawaasummaa adda addaa qaban, kanneen seenaa keessatti walitti bu’iinsa keessa turan dabalatee, walitti fideera. Kana keessaa gareewwan waraana Tigraay keessatti gama adda addaatiin hirmaatanii turanis jiru.
Hundeeffamni gamtichaa biyyoota fi dhaabbattoota idil-addunyaa tokko tokko, Gamtaa Awurooppaas dabalatee, irraa qeeqa argateera.
Haa ta’u malee, dhimma kana irratti mariin Oromoo Itoophiyaa keessa jiranii fi biyya alaa jiraatan gidduutti uumame bal’inaan gabaafamuu baatus, hirmaannaa WBO’n gamticha keessatti taasise caalaatti falmisiisaa taasiseera. Kunis garaagarummaa seenaa fi siyaasaa hawaasa Oromoo fi Amaaraa gidduu jiru, akkasumas tumsi Faannoo waliin uumame fedhii siyaasaa Oromoo irratti dhiibbaa akkamii qabaachuu danda’a jedhu ilaalchisee ilaalchi adda addaa jiraachuu irraa kan maddedha.
Hayyoonni ibsicha mallatteessan, qoodinsi, wal-shakkiinii fi walitti bu’iinsi hawaasa gidduu jiru humnoota mormitootaa Itoophiyaa laaffisuu isaanii ibsaniiru. Akka isaan jedhanitti, kunis komiiwwan siyaasaa bu’uuraa irraa xiyyeeffannoo garagalcheera.
“Yeroo dheeraaf siyaasni mormitootaa Itoophiyaa marsaa walitti bu’iinsaa, wal-shakkii fi qoodinsaatiin beekama ture,” jedhan hayyoonni kunneen.
Mootummaan komiiwwan siyaasaa seera qabeessa ta’an gara “walitti bu’iinsa hawaasa gidduutti uumamutti” irra deddeebi’ee jijjiireera jechuunis himataniiru. Akka ibsichaatti, kun wal-amantaa dhabuu fi jibba sabummaa hammeessuun furmaata siyaasaa waliinii argachuun akka rakkatu taasiseera.
Yaadni ijoo ibsichaa, humnoonni siyaasaa garaagarummaa seenaa, sabummaa fi yaada siyaasaa irratti qabanitti qoodamanii yoo itti fufan, walitti bu’iinsota Itoophiyaa hedduu furuun yeroo dheeraaf itti fufiinsa qabu argachuun rakkisaa ta’uu isaati.
Tumsi WBO–Faannoo ilaalcha Uummata Oromoo addaan qoodaa jira
Hirmaannaan WBO’n tumsa kana keessatti taasise qaamolee siyaasaa Oromoo gidduutti falmii hammeesseera. Falmichi irra caalaa tumsi Faannoo waliin uumame deebii tarsiimoo ta’uu isaa fi faayidaa siyaasaa Oromoo irratti waliigaltee miidhaa geessisuu danda’u ta’uu isaa irratti kan xiyyeeffatedha.
Ilaalchi tumsa kana mormu, deeggertoonni ilaalcha kanaa mootummaa federaalaa mormuun qofti garaagarummaa bu’uuraa mirga hiree ofii ofiin murteeffachuu, itti gaafatamummaa gochoota seenaa keessatti raawwatamaniif, dhimma lafaa fi nageenyaa irratti jiru hin furu jedhu. Akka isaan jedhanitti, tumsi WBO fi Faannoo gidduu jiru “fedhii Oromoo kaayyoo siyaasaa gamtaa bal’aa jalatti gadi buusuu” hin qabu.
Ilaalchi lammaffaa tumsa kana “fuuldura siyaasaa fi waraanaa kaabaa” mootummaa Ministira Muummee Oromoon hoogganamu irratti qophaa’e jechuun ibsa. Deeggartoonni ilaalcha kanaa hirmaannaan WBO tumsa kana keessatti taasise waadaa sochiin sun “mirga Oromoo fi fedhii siyaasaa isaa” kabajuuf gale waliin wal faallessa jedhu.
Ilaalchi sadaffaan immoo tumsa kana rakkoo biyyattii guutuu keessatti mul’ataa jiruuf deebii qabatamaa ta’uu isaa falma. Deeggartoonni ilaalcha kanaa, waliin hojjechuun “yaada siyaasaa irratti waliigaluu ykn kaayyoo biyyaalessaa adda addaa dhiisuu” jechuu akka hin taane ibsu. Kanaa mannaa, garaagarummaa jiru marii fi waliigalteen furuudhaan carraa siyaasaa waloo uumuuf gargaara jedhu.
Ibsi hayyoota Oromoo ilaalcha sadaffaa kana deeggaruun, mirgoonnii fi kaayyoon siyaasaa Oromoo adeemsa siyaasaa kamiyyuu keessatti wiirtuu ta’uu akka qaban ibsa. Haa ta’u malee, kaayyoon Oromoo kun fedhii seera qabeessa uummatoota biroo irraa adda baafamee hordofamuu hin qabu jedha.
“Garaagarummaan seenaa darbee fi egeree biyyattii irratti jiru jiraatus, komiiwwan siyaasaa waliinii osoo hin furamin, egereen isaanii waliinii kan hin mirkanoofne ta’ee osoo jiruu, uummattoonni Itoophiyaa diina walii isaanii ta’uu hin qaban,” jedhan hayyoonni kunneen.
Itti dabaluunis, “Qabsoon haqaa fi bilisummaa qabsoo hawaasa gidduutti ta’uu hin qabu,” jechuun ibsaniiru.
Yaadni isaanii gamtaan haaraan, qaamoleen miseensa isaa ta’an mirga, kabaja fi dandeettii siyaasaa hawaasa isaan bakka bu’u jedhan osoo hin miidhin waliin hojjechuu isaanii agarsiisuu akka qabu itti gaafatamummaa tumsa kana irra kaa’a.
Hooggantoonni WBO hirmaannaa isaanii haalaniiru
Falmii kana irratti hoggantoonni WBO deebii kennaniiru. Ajajaa Olaanaan ABO-WBO #Jaal_Marroo fi gorsaan isaa Jaal Jireenyaa Guddataa, miidiyaalee adda addaaf ibsa kennaniin gareen isaanii tumsa kana keessatti hirmaachuuf murteessuu isaa ibsaniiru.
Jaal Marroon, gamtaan haaraan kun osoo hin labsamin dura, WBO fi miseensonni gamtichaa biroon walga’ii gara 20 ta’an gaggeessuu isaanii dubbateera.
Hoggantoonni lamaan, yeroo uummanni Oromoo mootummaa isaan seenaa isaa keessatti “mootummoota hamaa keessaa tokko” jedhan jala jiru kan jedhame keessatti, WBO humnoota mormitootaa biroo irraa kophaa of baasuu hin qabu jechuunis ibsaniiru.
Hayyoonni fi namoonni hawaasa biratti beekamoo ta’an kunneen ibsa dhuma torban darbe baasan keessatti, falmii kana keessatti ka’an kaasuun, hayyoota Oromoo, qaamolee hojii hawaasummaa fi namoota siyaasaa, kaayyoo, waadaa fi dhiibbaa yeroo dheeraa tumsi kun fiduu danda’u akka qeeqaafi bilchinaan xiinxalan gaafataniiru. Walitti bu’iinsa seenaa ykn faayidaa garee siyaasaa qofaan ka’uun tumsa kana dursee diduun carraa marii siyaasaa hiika qabu cufuu akka danda’u akeekkachiisaniiru.
“Gaaffileen seera qabeessa ta’an waa’ee tumsa siyaasaa haaraa, kaayyoo isaa, waadaa isaa fi dhiibbaa yeroo dheeraa fiduu danda’u ifatti fi karaa qeeqa qabuun ilaalamuu qabu,” jechuun ibsicha keessatti barreessaniiru.
Akkasumas, gamtaan haaraa fi dhaabbileen isa ijaaran garaagarummaa isaanii furuuf “mala amanamoo” akka diriirsan gaafataniiru.
Hayyoonni kunneen rakkoo siyaasaa biyyaalessaa komiiwwan Oromiyaa keessa jiran waliin walqabsiisan
Hayyoonni ibsicha mallatteessan, rakkoon siyaasaa Itoophiyaa yeroo ammaa mul’achaa jiru hidda gadi fagoo Oromiyaa keessatti qaba jechuun ibsaniiru. Naannichatti, humnoota mootummaa fi WBO gidduutti walitti bu’iinsi waggootaaf itti fufee jira.
“Rakkoon yeroo ammaa biyyattii guutuu haguugu waggaa 8 dura Oromiyaa keessatti jalqabe,” jedha ibsichi.
Hayyoonni kunneen dubbii hoogganaa Paartii Badhaadhinaa Oromiyaa yeroo sanaa eeruun: “Nuti qurxummii (WBO) qabachuuf hin dhamaanu; galaana (Oromoo) gogsina.” Jedha.
Akka hayyoonni kunneen ibsanitti, dubbii kanaan uummata Oromoo, kan isaan akka bu’uura hawaasummaa WBOtti ibsan, irratti adabbii waliinii raawwachuuf yaadni jiru mul’ateera. Bu’aan isaa ajjeechaa sivilii, buqqa’iinsaa fi rakkina bal’aa ta’uu ibsaniiru. Himannoowwan kunneen garuu himannaa fi ibsa hayyoota kanaatiin dhiyaate malee, dhugaa of danda’ee mirkanaa’e ta’uu isaa ibsichi hin mirkaneessu.
Yaadni isaanii, deebiin waraanaa mormii siyaasaa irratti fudhatamu rakkoo biyyaalessaa hammeessuu fi hawaasa garaagaraa nageenya dhabuu, buqqa’iinsaa fi siyaasaa irraa hafuuf saaxiluu danda’a jedhu irratti hundaa’a.
“Sirni siyaasaa mirga, kabaja fi dandeettii hawaasa hundaa eegu, rakkoolee walitti hidhata qaban furuuf bu’uura waaraa caalaa ta’a,” jedhan hayyoonni kunneen.
Akka isaan jedhanitti, qormaanni guddaan humnoonni siyaasaa garaagarummaa isaanii ce’anii waliin hojjechuu yeroo yaalan, fedhii Oromoo ykn mirga hawaasa biroo gatii dhabsiisuu irraa of qusachuu dha.
Adeemsa ce’umsaa amanamaa fi hunda hirmaachisuuf waamicha godhame
Yaada hayyoonni kun dhiyeessan keessaa inni guddaan, mootummaa ammaa aangoo irraa kaasuun booda maal akka ta’u irratti xiyyeeffata.
Ce’umsi siyaasaa amanamaa ta’e yoo hin jiraanne, Itoophiyaan caasaa aangoo haaraa keessatti qoodinsa, hawaasa tokko gara cinaatti dhiibuu fi aangoo garee tokkootti kuufachuu duraan ture deebistee uumuu dandeessi jechuun akeekkachiisaniiru.
Ibsi kun adeemsa ce’umsaa “qaamolee siyaasaa dhimmi ilaallatu hunda, gareewwan mormitootaa hidhannoo qabanis ta’e hin qabne, qaamolee hawaasa sivilii fi bakka bu’oota sabootaa fi sab-lammootaa Itoophiyaa garaagaraa dabalatee” of keessatti haammachuu qabu jedha.
Akka mallatteessitoonni ibsichaa jedhanitti, ce’umsi kun eenyummaa siyaasaa adda addaa fi fedhiiwwan biyyaalessaa seera qabeessa ta’an kabajuu, siviliiwwan eeguu, akkasumas uummattoonni Itoophiyaa dhiibbaa malee fi bu’aa dursee murtaa’e irratti osoo hin dirqisiifamin egeree siyaasaa isaanii ofiin akka murteessan taasisuu qaba.
Hayyoonni kunneen gamtaan haaraan qindoomina waraanaa qofa irraa gara caasaa siyaasaa amanamaa ta’eetti ce’ee, kaayyoo miseensota isaa garaagaraa hammachuu danda’u akka ijaaru gaafatan.
Ibsa kana kan mallatteessan keessaa Piroofeesar Mohaammad Hassan, Piroofeesar Isqeel Gabbisaa, Obbo Baqqalaa Garbaa, Doktar Milkeessaa Miidhagaa, Doktar Bayaan Asoobaa fi Jaal Jireenyaa Guddataa ni argamu. Ibsi isaanii tumsa siyaasaa kana carraa qoodinsa siyaasaa yeroo dheeraa Itoophiyaa keessatti mul’ate keessaa ba’uuf gargaaruu akka danda’utti ilaala.
“Tumsi seenaa dagachuu jechuu miti,” kan jedhan hayyoonni kunneen, “Seenaa dhugaan ilaaluufi booji’amtoota isaa ta’uu irraa of qusachuu gaafata.” jedhaniiru. AS
